( Üç akîde geleneği yan yana )
Bu tablo nasıl okunur?
Her hücre, o geleneğin kendi müellifine ait doğrulanmış bir cümledir; geleneğin tamamına genellenmez. Bir hücreye tıklayınca o geleneğin aşağıdaki tam bölümüne gidilir.
- EŞ'ARÎKaynaklı görüş
Bütün fiillerin yaratılmasının Allah'a mahsus olduğu, bununla beraber kulun fiilini tercih edip kazanması için kendisine seçim imkânı ve güç bahşedildiği kaydedilmiştir.
- MÂTÜRÎDÎKaynaklı görüş
Kader; varlıkların iyi veya kötü, faydalı veya zararlı olmak üzere belirli bir ölçü, hikmet, zaman ve mekân üzere var edilmesi olarak tanımlanmıştır.
- ESERÎKaynaklı görüş
Kula ait gerçek bir irade ve fiil işleme kudretinin bulunduğu, bu sebeple kulun hakiki anlamda fail olduğu, buna karşılık kulun kendisinin de irade ve kudretinin de yaratıcısının Allah olduğu vurgulanmıştır.
eşyaya dair ezelî ve küllî hüküm, kaderin ise bu hükmün sebep, zaman ve mekân şartlarıyla ayrıntılı şekilde var edilmesi olduğu; ilâhî yaratmanın kulu fiilinde zorunlu bırakmayıp kulun iradesiyle hareket ettiği belirtilmiştir.Kulliyat Kaza ve kaderin kulu icbar altında tutan bir zorlama olmadığı, Allah'ın ezelî ilminin kulların kasıt ve hür iradeleriyle yapacakları fiilleri önceden kuşatıp bildirmesi mahiyetinde olduğu aktarılmıştır.el-Avâsım ve'l-kavâsım İnsanın gündelik fiillerinde ve seçimlerinde doğrudan kendi tercihiyle karar veren, baskı altında bulunmayan bir konuma sahip olduğu ifade edilmiştir.İNSAN, FİİLLERİNDE MUHAYYER (HÜR VE SERBEST) MİDİR YOKSA MÜSEYYER (GÜDÜMLÜ VE MECBURİ) MİDİR ?
Kaynakta kader; ilâhî ilim ve irade doğrultusunda yaratılan her varlığın cins, fert, fiil ve ecellerine mahsus birer miktar ve sınır tayin edilmesi, varlıkların tabii ya da ihtiyarî fiillerine uygun biçimlerin takdir buyrulması şeklinde açıklanır.Hak Dini Kur'an Dili
Metinde kader; kuldan sâdır olan, hayrı ve şerri ezelde takdir edilmiş bulunup fiilen vücut bulan durumlar olarak tarif edilir.Hashiya ʿAla Jamʿ Jawamiʿ
Kaynakta hüküm, kazâ ve kader kavramlarının birbiriyle doğrudan irtibatlı olduğu ve bu üç mefhumdan herhangi biri zikredildiğinde diğerlerine de ettiği belirtilir.Nazm Durar
İlâhî iradenin fiilleri tahsis edici bir sıfat olarak kabul edilmesinin, insanın fiillerindeki kasıt, tercih ve özgürlüğü üzerindeki etkilerinin açıdan tartışıldığı aktarılır.Min ʿAqida Ila Thawra Tawhid
( Üç akîde geleneği )
Başlıklar neye göre konuyor?
Başlıklar, cümlenin dayandığı eserin müellifine göre konur. Müellifin akîde geleneği yalnız kaynakla kayıtlıysa (TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi) sayılır; her cümle kendi müellifinin sözüdür, geleneğin tamamına genellenmez. Kur'ân, hadis mecmuaları ve çağdaş kaynaklar başlıkların üstünde durur.
Eş'arîlere göre
Bütün fiillerin yaratılmasının Allah'a mahsus olduğu, bununla beraber kulun fiilini tercih edip kazanması için kendisine seçim imkânı ve güç bahşedildiği kaydedilmiştir.Marham ʿIlal Muʿdila Fiilin meydana gelmesinde organ sağlamlığının tek başına yetmediği, Allah'ın kulda yarattığı özel bir güç ve azim doğrultusunda amelin tahakkuk ettiği belirtilmiştir.Marham ʿIlal Muʿdila , kulun sonradan yaratılan kudretiyle irtibatlanan fiil olarak tarif edilirken; yaratma ise kadîm ilâhî kudretin doğrudan eseri olarak birbirinden ayırt edilmiştir.Gāyetü'l-merâm
Metinlerde Allah'ın varlıkları ve onların fiillerini bizzat yarattığı, eksiksiz ilâhî kudretin kulların bütün fiil ve hareketlerini ihata ettiği belirtilir.Qawaʿid ʿAqaidİhyâü ulûmi'd-dîn Kulun güç yetirdiği fiilin de bir varlık olması sebebiyle Allah'ın her şeyi kuşatan kudretine dahil bulunduğu ve O'nun makdûru olduğu açıklanır.Envârü't-tenzîl ve esrârü't-te'vîl
Kulun fiillerinin mümkün varlıklar dairesinde yer aldığı, fiili belirli bir vakit ve nitelikte takdir etmenin onu meydana getirmekle gerçekleşeceği ve dolayısıyla fiillerin yaratıcısının Allah olduğu vurgulanır.Matalib ʿAliyaQada Wa Qadar Metinde bazı ifadelerde geçen yaratma lafzının zihnen tasarlama, el ile şekil verme veya uydurma manasına geldiği, fiil ve nesnelerdeki asıl var oluşu ise Allah'ın yarattığı belirtilir.et-Temhîd
Kaza ve kaderin bütünüyle kesin ve bağlayıcı bir ilâhî hüküm olduğu, yaratılmışların fiil ve hallerinin Allah'ın yüce sıfat ve isimlerinin muktezasına uygun şekilde cereyan ettiği ifade edilir.ʿAwasim Min Qawasim Metinde fiilin, var oluşundan önce failin güç yetirmesiyle irtibatlı bulunan bir varlık şeklinde tanımlandığı farklı bir görüş aktarılır.et-Takrîb ve'l-irşâd
Mâtürîdîlere göre
Kader; varlıkların iyi veya kötü, faydalı veya zararlı olmak üzere belirli bir ölçü, hikmet, zaman ve mekân üzere var edilmesi olarak tanımlanmıştır.Kitâbü't-TevhîdTamhid Fi Usul Din Kulun fiillerinde kaderi inkâr ederek fiili tamamen kendine bağlayan yaklaşım ile her şeyi kadere havale edip kulluk sorumluluğunu terk eden cebir anlayışı reddedilmiş, hakiki imanın bu iki tutum arasında yer aldığı ifade edilmiştir.es-Sevâdü'l-aʿzam Kulun fiillerinin bütünüyle Allah tarafından yaratıldığı, kula fiil anında bu fiili gerçekleştirmesini sağlayan bir kudret ve istitaatin verildiği savunulmuştur.Bahr Kalam
Kaynaklarda bütün mümkünlerin yaratıcısının Allah olduğu, bu sebeple hayır ve şerrin tamamının ilâhî takdir ve kaza kapsamında yer aldığı, her şeyin bir ölçüyle yaratılıp kaderin hayrıyla şerriyle Allah'tan geldiği bildirilmektedir.Bidaya Min KifayaSharh Wasiyyat Abi Hanifa
Kulun fiilindeki sorumluluğun, Allah'ın kulda yarattığı küllî kudret ve istitaati kulun kendi azmiyle iki zıttan birine yönlendirmesine dayandığı; hariçte müstakil bir varlığı bulunmayan bu yöneliş ve cüz'î seçimin mükâfat ile cezanın temelini teşkil ettiği ifade edilmektedir.Isharat Maram
İlâhî takdirin yaratılmışların varlık biçimlerinin yanı sıra kulların rızıklarını, ecellerini ve fiillerini de kapsadığı, ardından her varlığın kendi hayatını sürdüreceği ve kulluk görevine sevk edildiği belirtilmektedir.Taysir Fi Tafsir
Kullara ulaşan menfaat ve zararların bütünüyle ilâhî kudret dahilinde bulunduğu, insanın salah ve fesadını ilâhî kudretten bütünüyle müstakil saymanın Allah'ın her şeye kadir olması ve her şeyi kuşatan ezelî ilmiyle bağdaşmayacağı açıklanmaktadır.Te'vîlâtü'l-Kur'ân
Eserîlere göre
Kula ait gerçek bir irade ve fiil işleme kudretinin bulunduğu, bu sebeple kulun hakiki anlamda fail olduğu, buna karşılık kulun kendisinin de irade ve kudretinin de yaratıcısının Allah olduğu vurgulanmıştır.al-ʿAqīda al-WāsiṭiyyaMajmuʿ Fatawa Kader kavramının hem ezelî takdir hem de takdir edilmiş nesne ve olaylar anlamına geldiği, kulun fiillerinin ilâhî sıfatın kendisi olmayıp Allah tarafından takdir edilip yaratılmış şeyler olduğu açıklanmıştır.Mecmûu'l-fetâvâ Kaza ve kaderin kula yönelik bir baskı ve zorlama manasına gelmediği, ilâhî takdirin yaratılış ve ezelî hükümle irtibatlı bulunduğu dile getirilmiştir.Levâ'ihu'l-envâr
Kaderin aslının yaratılmışlara gizlenmiş ilâhî bir sır olduğu, onun mahiyetini derinlemesine incelemenin ve sorgulamanın insanı sapkınlığa ve mahrumiyete götüreceği belirtilir.Şerhu'l-Akîdeti't-TahâviyyeŞerhu'l-Akîdeti't-Tahâviyye
Kulların gerçekleştirdiği fiillerin ezelden takdir edilmiş ve ilâhî ilim dairesinde belirlenmiş olduğu ifade edilir.Hamawiyya Kubra
Kâinatta hiçbir şeyin ilâhî irade ve takdirin dışına çıkamayacağı, kulların fiilleri, rızıkları ve ecelleriyle birlikte yaratıldığı ve kadere hayır ve şerriyle iman etmenin gerekliliği kaydedilir.Lumʿat al-iʿtiqād
İlâhî iradenin kulun doğrudan bir fiili işlemesine taalluk etmesi ile kulu o fiili işleyen bir fail kılmaya taalluk etmesi arasında ince bir ayrım bulunduğu açıklanır.Sharh ʿAqida Tahawiyya
Fiillerin yaratılmasının Allah'a, işlenmesinin ise kula ait olduğu, Allah'ın kulda kudret ve irade yaratarak fiili onun ameli kıldığı ve bu bağlamda yaratma ile yaratılan fiilin birbirinden ayırt edildiği aktarılır.Minhāǧ al-sunnaŧ, Minhāǧ al-sunnaŧ al-nabawiyyaŧ, Minhāǧ al-sunnaŧ al-nabawiyyaŧ fī naqḍ kalām al-šīʿaŧ al-qadariyyaŧ
İlâhî adaletin çirkin bir fiil işlemeyi reddettiği kabulünden hareketle, kulların fiillerinin yaratılmış olduğunu bildiren naklî delillerin bu esasa aykırı düşmeyecek şekilde edildiği nakledilir.Der'ü teâruzi'l-akl ve'n-nakl
وأما احتجاج المحتج، بأن الأفعال قدر الله فيقال له: لفظ القدر يراد به التقدير، ويراد به المقدر. فإن أردت أن أفعال العباد نفس تقدير الله الذي هو علمه وكلامه ومشيئته ونحو ذلك من صفاته، فهذا غلط وباطل، فإن أفعال العباد ليست شيئا من صفات الله تعالى وإن أردت أنها مقدرة قدرها الله تعالى، فهذا حق، فإنها مقدرة كما أن سائر المخلوقات مقدرة، وقد ثبت في الصحيح، أن الله قدر مقادير الخلائق قبل أن يخلق السماوات والأرض بخمسين ألف سنة، وكل تلك المقدورات مخلوقة.Bu sürüm deneme aşamasındadır. Mezhepler arasında görüş ayrılığı olan konularda cevap bir görüşü öne çıkarabilir veya görüşleri âlim adıyla göstermeyebilir. Karar vermeden önce kaynaklara ve ehline danışın.