( Üç akîde geleneği yan yana )
Bu tablo nasıl okunur?
Her hücre, o geleneğin kendi müellifine ait doğrulanmış bir cümledir; geleneğin tamamına genellenmez. Bir hücreye tıklayınca o geleneğin aşağıdaki tam bölümüne gidilir.
- EŞ'ARÎKaynaklı görüş
Varlık gibi sıfatların zâtın aynı, fiil sıfatlarının zâttan ayrılabilirliği sebebiyle gayrısı, ilim ve kudret gibi sıfatların ise zâttan ayrılamaması nedeniyle ne aynı ne gayrısı kabul edildiği ve bu ihtilafın lafzî bir…
- MÂTÜRÎDÎKaynaklı görüş
İlâhî sıfatların zâtın bütünüyle aynı olması durumunda taaddüdün veya sıfatın zâtla özdeşleşmesinin, zâttan tamamen ayrı (gayr) görülmesi durumunda ise sıfatların sonradan yaratılmış sayılmasının gerekeceği…
- ESERÎKaynaklı görüş
Sıfatların 'zâtın gayrısı' olduğunu söylemek ile 'Allah'ın gayrısı' olduğunu söylemek arasında fark gözetilerek, Allah isminin sıfatlarıyla mevsuf zâtı kapsadığı, dolayısıyla sıfatların Allah'tan gayrı ya da O'na zâid…
Kaynakta, sübûtî sıfatların zâta zâit olmasını kabul etmeyip ilâhî zâtın ek bir sıfata muhtaç olmaksızın bizâtihi diri, bilen ve kâdir olduğunu savunan anlayışa yer verilmektedir.Taysir Tahrir
Kaynakta, sıfatların zâtta bir çokluk teşkil etmeyip nisbî kabul edilmesi üzerinden sıfatın zâtın bizzat aynı sayıldığı kanaate temas edilmekte, ancak nispet ve selb boyutları dikkate alındığında sıfata doğrudan zâtın kendisi denilmesinin uygun görülmediği belirtilmektedir.Hak Dini Kur'an Dili
Kaynakta, sıfatların zâttan ayrı bağımsız varlıklar gibi algılanmasını önlemek adına sıfatın zâtın ne aynı ne de gayrısı kabul edilmesinin daha selâmetli bulunduğu, kavramsal ayrılığı esas alan eğilimlere rağmen temel gayenin ilâhî zâtta çokluk ve bölünmeyi reddetmek olduğu aktarılmaktadır.Hak Dini Kur'an Dili
İlgili metinde, ezelî sıfatların zât kavramına zâit olduğu ve bu sıfatların zâtın ne bütünüyle aynısı ne de ondan ayrı bir gayrısı kabul edildiği belirtilmektedir.Gāyetü'l-beyân fî şerhi Zübedi İbn Reslân
İlâhî sıfatlar hakkında kelâmî tahlillerde 'ne zâtın aynı ne de zâtın gayrısı' formülasyonu öne çıkarken, sıfatların kavramsal bakımdan zihnen zâttan ayırt edilebildiği ancak dış dünyada zâttan bağımsız ve müstakil bir varlığa sahip olmadığı vurgulanmıştır.Abkar AfkarBahr Kalamel-Cevâbü's-sahîh li-men beddele dîne'l-MesîhMecmûu'l-fetâvâ
( Üç akîde geleneği )
Başlıklar neye göre konuyor?
Başlıklar, cümlenin dayandığı eserin müellifine göre konur. Müellifin akîde geleneği yalnız kaynakla kayıtlıysa (TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi) sayılır; her cümle kendi müellifinin sözüdür, geleneğin tamamına genellenmez. Kur'ân, hadis mecmuaları ve çağdaş kaynaklar başlıkların üstünde durur.
Eş'arîlere göre
Varlık gibi sıfatların zâtın aynı, fiil sıfatlarının zâttan ayrılabilirliği sebebiyle gayrısı, ilim ve kudret gibi sıfatların ise zâttan ayrılamaması nedeniyle ne aynı ne gayrısı kabul edildiği ve bu ihtilafın lafzî bir terim tercihine dayandığı kaydedilir.Abkar Afkar Ezelî sıfatların zaman, mekân veya varlık-yokluk açısından zâttan ayrılmasının imkânsızlığı gerekçe gösterilerek, ne sıfatların birbiriyle ne de zât ile sıfatların müstakil gayrlar olarak nitelenemeyeceği belirtilir.el-Gunye fî usûli'd-dînel-İnsâf İlâhî sıfatların zâta nispetinde türetilmiş isimlerin gösterdiği mananın bir parçasını teşkil etmesi sebebiyle, sıfatların doğrudan Allah isminin ettiği bütünün ne bütünüyle aynı ne de ondan büsbütün gayrı olduğu açıklanır.Gāyetü'l-merâm
Metinlerde, ilahî sıfatların ve vech gibi vasıfların Allah'ın ne bizzat kendisi ne de O'nun gayrısı olduğu yönündeki nitelemeler ile bu çerçevedeki farklı kelâmî yaklaşımlar aktarılır.Makālâtü'l-İslâmiyyînMakālâtü'l-İslâmiyyîn
Kaynakta, sıfatların zâtın gayrısı sayılması halinde ilahî hakikatte bileşiklik doğacağı, zâtın bizzat aynı kabul edilmesi durumunda ise kavramsal farklılıkların yok sayılamayacağı ve birden çok sıfat mahiyetinin tek bir zâtla özdeşleşemeyeceği ikilemi ele alınır.Matalib ʿAliya
Metinde, bir şeyin kendi kendisinin sıfatı olamayacağı ve aksi kabulde zâtî sıfatların zât ile eşanlamlı lafızlara dönüşeceği gerekçesiyle, sıfatların zâtın bizzat kendisi olmasının aklen imkânsız görüldüğü ifade edilir.Lawamiʿ Bayyinat
Kaynakta, sıfatın mevsuf olan zâttan farklı bir anlama sahip olması gerektiği, aksi takdirde sıfat ile zât arasındaki niteleme ilişkisinin temelsiz kalacağı dile getirilir.Me'âlimü usûli'd-dîn
Metinde, ilahî birliğin zâtın bizzat kendisi mi yoksa zâta eklenen bir sıfat mı olduğu tartışılarak, kavramsal taksim ve karşıtlıklar üzerinden birliğin zâttan farklı zâid bir vasıf olduğunu savunan gerekçeler sunulur.Matalib ʿAliya
Kaynakta, ilâhî sıfatlar hakkında onların ne zâtın kendisi ne de zâtın gayrısı olduğu şeklindeki yaklaşım ile bu nitelemeyi kullanmaktan çekinen farklı kanaatlerin bulunduğu aktarılır.Makâlâtü'l-İslâmiyyîn Metinde, zât üzerine zâit, kadîm ve mevcut sıfatların varlığını onaylayan anlayış ile sıfatların zâta zâitliğini dışlayıp zâtın bizâtihi bilici ve güç yetirici olduğunu öne süren görüş arasındaki ihtilaf ele alınır.el-Mevâkıf
Metinde, sıfatların zâtın kendisi olarak yorumlanmasının bu nitelemelere doğrudan zât gibi hitap edilmesi sakıncasını doğuracağı, dolayısıyla bunların zâtta kaim sıfatlar şeklinde kabul edilmesi gerektiği ifade edilir.Müşkilü'l-hadîs Kaynakta, bilginin zâtın aynı sayılamayacağı, zira ilmin bir mevsufa ihtiyaç duyan sıfat niteliği taşıdığı ve zâtın bizzat ilimden ibaret kabul edilmesinin çelişki oluşturacağı savunulur.Tehâfütü'l-felâsife
Mâtürîdîlere göre
İlâhî sıfatların zâtın bütünüyle aynı olması durumunda taaddüdün veya sıfatın zâtla özdeşleşmesinin, zâttan tamamen ayrı (gayr) görülmesi durumunda ise sıfatların sonradan yaratılmış sayılmasının gerekeceği belirtilerek, sıfatların ne zâtın aynı ne de zâttan gayrı olduğu savunulur.Bahr KalamTamhid Fi Usul Din Birbirinden varlık veya yokluk bakımından ayrılması düşünülebilen varlıklar için gayriyet geçerli sayıldığından, zâttan ve birbirinden ayrılması imkânsız olan ezelî sıfatlar hakkında ne zâtın aynı ne de zâtın gayrısı nitelemesi yapılır.Bidaya Min Kifayael-ʿAkāʾidü'n-Nesefiyye Kaynakta aktarıldığına göre sıfatın zâtın aynı olmaması kavramsal düzeyde aynısı olmamasına, gayrısı olmaması ise hariçte zâttan ayrılmamasına dayandırılarak açıklanır.Isharat Maram
Kaynakta sıfatların zâtın gayrısı sayılmasının arazın cevhere gibi bir duruma, zâtın aynısı sayılmasının ise her sıfatın müstakil bir yaratıcı olmasına yol açacağı gerekçesiyle her iki nitelemenin de reddedildiği aktarılır.et-Temhîd fî beyâni't-tevhîd
Kaynakta isim ve sıfatların zâtın kendisi sayılmasının ilahların çoğalmasına, zâttan ayrı kabul edilmesinin ise yaratıcıya olan imanın zedelenmesine yol açacağı gerekçesiyle ne aynı ne gayrı hükmünün verildiği açıklanır.et-Temhîd fî beyâni't-tevhîd
Kaynakta hakiki sıfatların zâttan ayrı ve bağımsız bir varlığa sahip olmadığı, bu sebeple zâtın bekası ile bâkî olup müstakil bir bekaya muhtaç bulunmadığı belirtilir.Isharat Maram
Eserîlere göre
Sıfatların 'zâtın gayrısı' olduğunu söylemek ile 'Allah'ın gayrısı' olduğunu söylemek arasında fark gözetilerek, Allah isminin sıfatlarıyla mevsuf zâtı kapsadığı, dolayısıyla sıfatların Allah'tan gayrı ya da O'na zâid kabul edilemeyeceği savunulur.el-Cevâbü's-sahîh li-men beddele dîne'l-Mesîhes-Safediyye Gayr kavramının birbirinden ayrılabilir şeyler anlamında kullanılması durumunda sıfatların gayr sayılamayacağı, yalnızca zihinde birinin diğerinden farklı tasavvur edilebilmesi anlamında gayriyetten söz edilirse bunun lafzî bir ayrıma dayandığı ve dış dünyada sıfatsız bir zâtın bulunmadığı belirtilir.el-Cevâbü's-sahîh li-men beddele dîne'l-MesîhMecmûu'l-fetâvâ Sıfatların zihnin soyutladığı zâtın aynı olmadığı fakat dış dünyada mevsuf ile sıfatlarının bölünmez tek bir varlık oluşturduğu, bu sebeple sıfatlara sığınmanın Allah'tan gayrısına sığınmak anlamına gelmeyeceği açıklanır.Şerhu'l-Akîdeti't-Tahâviyye
İlâhî isimlerin sıfatlardan soyutlanmış bir zâtı değil kemal sıfatlarına sahip zâtı gösterdiği, dış dünyada sıfatsız bir zâtın bulunamayacağı ve zâtı sıfatlardan ayırmanın yalnızca zihinsel bir varsayımdan ibaret olduğu belirtilir.Madarij Salikin
Sıfatların zâttan mutlak manada ayrılamayacağı, ancak zâtın kâmil bilgisinin sıfatların bilinmesini zorunlu kılmasına karşılık zihindeki ilk şuur düzeyinde zâtın sıfatlar hatırlanmaksızın tasavvur edilebilmesi bakımından sıfatlara gayriyet nispet edilebileceği açıklanır.Der'ü teâruzi'l-akl ve'n-nakl
Kaynakta, sıfatın mevsûfun ne aynı ne de gayrısı olduğu ifadesinin geçerli bir anlamı bulunduğu, zihinde soyutlanan zât açısından gayrı sayılsa da dış dünyada sıfatların mevsûftan ayrılamayacağı ve mevsûfun sıfatlarıyla birlikte tek bir varlık olduğu belirtilir.Sharh ʿAqida Tahawiyya
Metinde, ilim ve kudret gibi sıfatların birinin diğerine nispetle ne aynı ne de gayrısı sayılabileceği, zira başkalığın birinin diğeri olmaksızın var olabilmesini gerektirdiği, ilâhî sıfatların birbirinden ayrılması olmadığından aralarında benzerlik veya farklılık bulunamayacağı ifade edilir.Bayan Talbis Jahmiyya
Kaynaklarda, dış dünyada sıfatlarından soyutlanmış bir zât bulunmasının imkânsız olduğu ve Allah isminin zâtı sıfatlarıyla birlikte ifade etmesi sebebiyle ilâhî sıfatların Allah'ın gayrısı sayılamayacağı belirtilir.Iqtida SiratSafadiyyael-Müntekā min Minhâci'l-i'tidâl
Bu sürüm deneme aşamasındadır. Mezhepler arasında görüş ayrılığı olan konularda cevap bir görüşü öne çıkarabilir veya görüşleri âlim adıyla göstermeyebilir. Karar vermeden önce kaynaklara ve ehline danışın.