( Üç akîde geleneği yan yana )
Bu tablo nasıl okunur?
Her hücre, o geleneğin kendi müellifine ait doğrulanmış bir cümledir; geleneğin tamamına genellenmez. Bir hücreye tıklayınca o geleneğin aşağıdaki tam bölümüne gidilir.
- EŞ'ARÎKaynaklı görüş
Metinlerde Allah'ın her mekânda bulunduğu yönündeki iddianın çelişkili ve imkânsız sonuçlar doğuracağı belirtilerek, O'nun diğer tüm varlıklardan ayrı biçimde arşa istivâ ettiği kabul edilir.
- MÂTÜRÎDÎKaynaklı görüş
Kaynakta, Allah'a bir mekân nispet etmenin sınır ve noksanlık doğuracağı, bu sebeple O'nun mekândan münezzeh olduğu, semaya yönelme ve ulüvv ifadelerinin ise azamet ve tazim gayesi taşıdığı ifade edilir.
- ESERÎKaynaklı görüş
Kaynakta, hadisteki soru ve cevaba dayanarak Allah'ın arşının üzerinde ve yarattıklarından ayrı olduğu, her yerde bulunma iddiasının nasslarla bağdaşmadığı belirtilir.
Muâviye b. el-Hakem es-Sülemî rivayetinde Hz. Peygamber'in bir cariyeye Allah'ın nerede olduğunu sorduğu, cariyenin semada olduğunu belirtmesi üzerine onun mümin olduğuna hükmettiği zikredilir.Sharh Sunan Abi DawudHadeethEnc Türkçe hadis ansiklopedisi
İbn Fûrek, Allah Teâlâ hakkında bir mekânda ya da her mekânda bulunma nitelemesinin kap veya zarf manasına geleceğinden cisimler dışında geçerli olamayacağını ve bu tür nitelemelerin görülmediğini belirtir.Müşkilü'l-hadîs Bâkıllânî, Allah'ın her mekânda bulunması iddiasını reddederek O'nun arşa ettiğini ve nasslardaki beraberlik ve maiyyet ifadelerinin ilim, koruma ve nusret anlamına geldiğini ifade eder.Temhîdü'l-evâil ve telhîsü'd-delâil Babertî, Allah'ın arşa istiva ettiğini kabul ederken bunun bir ihtiyaç veya yerleşme (karar kılma) manasında olmadığını aktarır.Sharh Wasiyyat Abi Hanifa
Aktarılan rivayetlerde, haksız yere tokatlanan bir cariyenin azadı öncesinde Hz. Peygamber tarafından nerede olduğuna dair imtihan edildiği ve semada olduğunu belirtmesi üzerine mümin sayılarak azadının emredildiği belirtilir.el-Mu'tasar mine'l-MuhtasarDurar Saniyya Metinde, Allah'ın nerede olduğunu sormanın ve semada olduğu cevabını vermenin meşru kılınan hususlar olduğu, nasslardaki yakınlık ve beraberliğin ise O'nun ilmine raci olup zâtî yüceliğiyle çelişmediği savunulur.Durar Saniyya
Rivayette, emanetindeki koyunu satması istenen bir çobanın parmağını semaya kaldırarak Allah'ın nerede olduğunu dile getirdiği ve sergilediği bu takva üzerine kölelikten edildiği aktarılır.Şuabü'l-îmân
Metinde, nasslarda Allah'ın zâtî yüceliğine eden beyanların, açık bir karine bulunmaksızın yalnızca mevki veya itibar üstünlüğü şeklindeki mecazi manalara hamledilemeyeceği savunulur.Manar
Müellifler, cariyeye dair rivayette geçen lafzı esas alarak ulüvv ve istivayı zahiri üzere anlayanlar ile Allah'ı mekân ve cisimsel sınırlardan edip ayet ve ilim, kudret veya mecaz zaviyesinden edenler şeklinde farklı açıklamalar yapmıştır.Müşkilü'l-hadîsMecmûu'l-fetâvâHadeethEnc Türkçe hadis ansiklopedisier-Red ale'l-CehmiyyeTemhîdü'l-evâil ve telhîsü'd-delâilSharh Wasiyyat Abi Hanifa
( Üç akîde geleneği )
Başlıklar neye göre konuyor?
Başlıklar, cümlenin dayandığı eserin müellifine göre konur. Müellifin akîde geleneği yalnız kaynakla kayıtlıysa (TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi) sayılır; her cümle kendi müellifinin sözüdür, geleneğin tamamına genellenmez. Kur'ân, hadis mecmuaları ve çağdaş kaynaklar başlıkların üstünde durur.
Eş'arîlere göre
Metinlerde Allah'ın her mekânda bulunduğu yönündeki iddianın çelişkili ve imkânsız sonuçlar doğuracağı belirtilerek, O'nun diğer tüm varlıklardan ayrı biçimde arşa istivâ ettiği kabul edilir.el-İbâneel-İbâne an usûli'd-diyâne
Kaynakta Allah'ın mahlûkatın üzerinde olmasının, kudret ve kahrıyla onları kuşatması veya sıfatları bakımından onlardan büsbütün farklı olması anlamına gelebileceği; semada bulunmaya dair ifadenin ise melekleri kastetme ihtimali taşıdığı belirtilir.Masalik Fi Sharh Muwatta
Kaynakta Allah'ın kullarla beraberliğini veya her yönde vechinin bulunduğunu ifade eden nassların mekânsal bir değil, ilim, kudret ve tedbirinin her şeyi bütünüyle ihata etmesi şeklinde anlaşılması gerektiği aktarılır.Mefâtîhu'l-gayb
Mâtürîdîlere göre
Kaynakta, Allah'a bir mekân nispet etmenin sınır ve noksanlık doğuracağı, bu sebeple O'nun mekândan münezzeh olduğu, semaya yönelme ve ulüvv ifadelerinin ise azamet ve tazim gayesi taşıdığı ifade edilir.Kitâbü't-Tevhîd Tefsir metninde, her nereye dönülürse Allah'ın vechinin orada bulunacağını bildiren ayet, yönelinen her yerde O'nun rızasına uygun kıblesinin mevcut olduğu ve Allah'ın mahlukatın ibadetine muhtaç bulunmadığı şeklinde açıklanır.Taysir Fi Tafsir
Eserîlere göre
Kaynakta, hadisteki soru ve cevaba dayanarak Allah'ın arşının üzerinde ve yarattıklarından ayrı olduğu, her yerde bulunma iddiasının nasslarla bağdaşmadığı belirtilir.er-Red ale'l-Cehmiyyeen-Nakz alâ Bişr el-Merîsî Kaynakta, nasslarda Allah'ın semada ve arşın üzerinde oluşunun bildirildiği, "semada" ifadesinin yaratılmışların fevkinde olmak anlamına geldiği ve ilminin ise her şeyi kuşattığı belirtilir.Mecmûu'l-fetâvâDar TaʿarudMecmûu'l-fetâvâ
Kaynakta, Allah'ın âlemin üzerinde ve fevkinde oluşunun fıtrî ve zarurî akılla bilindiği, arşa istiva etmesinin ise peygamberlerin vahiyle bildirmesi sonucu öğrenilen naklî bir bilgi olduğu ifade edilir.Istiqama Kaynakta, Allah'ın yüceliğinin yalnızca mevki ve mertebe üstünlüğü olarak görülemeyeceği; O'nun kahr, kadr ve zât bakımından mutlak bir fevkiyyete sahip olduğu belirtilir.Sharh ʿAqida Tahawiyya
Kaynakta, nasslardaki beraberlik ifadelerinin ilim manasına geldiğine, ilgili ayetin ilim zikriyle başlayıp yine ilimle bitmesi gibi metin içi karinelerin delalet ettiği aktarılır.Dhamm Tawil Kaynakta, bazı Allah'ın katında zikredilmesinin O'nun kudreti veya dilemesi altına girmek gibi genel bir mana taşımadığı, aksi takdirde her yaratılmışın O'nun katında olması gerekeceği ifade edilir.Majmuʿ Fatawa
Kaynakta, Allah'ın nerede olduğu şeklinde nitelenemeyeceği iddiası reddedilerek O'nun semavatın üzerinde arşta bulunduğu ve ilmiyle her mekânı kuşattığı ileri sürülür.Nakzü'l-İmâm
وإن سألت فقلت: أين هو؟، فجوابنا: إنه في السماء، كما أخبر في التنزيل عن نفسه بذلك، فقال عز من قائل: { أَأَمِنتُم مَّن فِي السَّمَاء } ، وإشارة المسلمين بأيديهم عند الدعاء في رفعها إليه. وأنك لو سألت صغيرهم وكبيرهم فقلت: أين الله؟ لقالوا: إنه في السماء، ولم ينكروا لفظ السؤال بأين؛ لأن النبي سأل الجارية التي عرضت للعتق فقال: «أين الله؟ »، فقالت: في السماء مشيرة بها. فقال النبي : «اعتقها، فإنها مؤمنة». ولو كان ذلك قولا منكرًا لم يحكم بإيمانها، ولأنكره عليها. ومعني ذلك أنه فوق السماء؛ لأن "في" بمعني فوق، قال الله تعالى: { فَسِيحُواْ فِي الأَرْضِ } ، أي: فوقها.
قال: وإن سألت: كيف هو؟، قلنا له: كيف سؤال عن صفته وهو ذو الصفات العلى هو العالِم الذي له العلم، والقادر الذي له القدرة، والحي الذي له الحياة، الذي لم يزل منفردًا بهذه الصفات لا يشْبه شيئًا، ولا يشبهه شيء.Bu sürüm deneme aşamasındadır. Mezhepler arasında görüş ayrılığı olan konularda cevap bir görüşü öne çıkarabilir veya görüşleri âlim adıyla göstermeyebilir. Karar vermeden önce kaynaklara ve ehline danışın.