( Üç akîde geleneği yan yana )
Bu tablo nasıl okunur?
Her hücre, o geleneğin kendi müellifine ait doğrulanmış bir cümledir; geleneğin tamamına genellenmez. Bir hücreye tıklayınca o geleneğin aşağıdaki tam bölümüne gidilir.
- EŞ'ARÎKaynaklı görüş
İstivâ kelimesine cisimlere mahsus olan oturma veya mekânsal yerleşme manası vermenin Allah hakkında muhal olduğu ve tenzih esasına aykırı düştüğü ifade edilmiştir.
- MÂTÜRÎDÎKaynaklı görüş
İstivâdan oturma ve yerleşme anlamı çıkarılmasının geçersiz olduğu, kelimenin kasıt, ulüvv veya istilâ gibi çeşitli mecaz ve anlamlara muhtemel bulunduğu belirtilmiştir.
- ESERÎKaynaklı görüş
Kaynakta Mâlik b. Enes'in, istivânın malum olduğunu söylediği nakledilmektedir.
Süfyân es-Sevrî'nin, Allah Teâlâ'nın istivâ adını verdiği bir fiil işlediğini ifade ettiği nakledilir.el-Muharrerü'l-vecîz âlimlerinin istivânın anlamı bilinen bir lafız olduğu, nasıllığının akılla bilinemeyeceği, ona inanmanın ve keyfiyetini araştırmanın olduğu yönünde görüş bildirdiği belirtilir.Sorulu-Cevaplı İslam Akidesi Arap dilinde istivâ lafzının "alâ" harf-i cerri ile kayıtlandığında lügatte yücelme, yükselme ve itidal manalarını taşıdığı aktarılmıştır.تيسير رب العباد شرح لمعة الاعتقاد
Kaynakta, istivânın bir şeye yönelme ve kastetme manasına geldiği aktarılırken, lafzın istilâ şeklinde yorumlanmasının ancak taraflar arasındaki bir çekişme ve galebe durumunda geçerli olacağı gerekçesiyle dil açısından uygun görülmediği belirtilir.Umdetü'l-huffâz
Kaynakta, istivânın tevil, teşbih ve keyfiyet olmaksızın kabul edilmesi gerektiği vurgulanmakta; ilâhî zâtın mahlûkattan ayrı olduğu, O'nun hakkında , karışma, temas veya bitişmenin söz konusu olamayacağı ifade edilmektedir.Diya Shariq
Metinde, ilk dönem nakillerinde istivâ lafzının Arş'ın üzerine yücelme ve yükselme şeklinde anlamlandırıldığı ve ilâhî zâtın yaratılmışlardan ayrı olarak semaların fevkinde bulunduğu bildirilmektedir.تيسير العزيز الحميد في شرح كتاب التوحيد الذي هو حق الله على العبيد
Kaynakta, istivânın Arş ile bir seviye denkliği veya birleşme ifade etmediği, bilakis mahlûkata hulûl ve ittihadı dışlayarak ilâhî zâtın Arş'tan üstün mutlak yüceliğini ve ortaya koyduğu belirtilir.Hak Dini Kur'an Dili
Genel olarak naslardaki istivâ ifadesi, cismanî yerleşme ve mekân tenzih edilerek ya keyfiyeti bilinmeyen zâtî bir sıfat olarak kabul edilmiş ya da ilâhî kudret ve hükümranlığın tecellisi şeklinde tevil edilmiştir.Majmuʿ FatawaSharh Wasiyyat Abi HanifaTabakātü'ş-Şâfiiyyeti'l-kübrâTe'vîlâtü'l-Kur'ânTisʿiniyya
( Üç akîde geleneği )
Başlıklar neye göre konuyor?
Başlıklar, cümlenin dayandığı eserin müellifine göre konur. Müellifin akîde geleneği yalnız kaynakla kayıtlıysa (TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi) sayılır; her cümle kendi müellifinin sözüdür, geleneğin tamamına genellenmez. Kur'ân, hadis mecmuaları ve çağdaş kaynaklar başlıkların üstünde durur.
Eş'arîlere göre
İstivâ kelimesine cisimlere mahsus olan oturma veya mekânsal yerleşme manası vermenin Allah hakkında muhal olduğu ve tenzih esasına aykırı düştüğü ifade edilmiştir.Tabakātü'ş-Şâfiiyyeti'l-kübrâ Arş üzerinde temas ve yerleşme iddiasının aklî açıdan imkânsızlığı sebebiyle bu tür cismanî yaklaşımların reddedildiği ve tevil ya da tenzihle tevakkuf yolunun benimsendiği belirtilmiştir.Abkar Afkar İstivânın Allah'ın celaline layık bir şekilde anlaşılması gerektiği, Arap kelamındaki mecazlar uyarınca Arş'ı kuşatan saltanat, azamet ve hükümranlık anlamında tevil edilmesinin temellendirildiği açıklanmıştır.Tabakātü'ş-Şâfiiyyeti'l-kübrâ
Kaynakta, meseleyi kökten kesmek ve halkın salahını gözetmek amacıyla tevilin menedildiği aktarılmaktadır.Qawaʿid ʿAqaid Mütekellimîn arasında istivânın Arş'ı kuşatan mülk ve hükümranlık olarak tevil edilmesi, kasıt anlamına hamledilmesi veya cisimlere benzemeyen zâid bir sıfat sayılıp tevakkuf edilmesi gibi yaklaşımların tartışıldığı aktarılmıştır.el-Mevâkıf Eserde, Allah'ın arşına uzun süreli bir yerleşme olmaksızın zâtına yakışır bir şekilde istivâ ettiği ifade edilmektedir.el-İbâne
Kaynakta, istivâ ayeti hususunda nassı yorum yapmadan geçirme, mutlak surette açıklama veya izahı yalnızca inancı sağlam olup irşat talep eden kimselere has kılma şeklinde farklı tutumlar sergilendiği aktarılır.Mahsul Kaynaklarda, istivânın keyfiyetini araştırmama tavrının avamın zihnini teşbihten koruma gayesine dayandığı, tahkik ehli ilim insanlarının ise tenzih esası gözetilerek Arap dilindeki istiare ve incelikleri açıklamasının yerinde görüldüğü belirtilir.el-İktisâd fi'l-i'tikādel-İktisâd fi'l-i'tikād
Kaynakta, istivâ lafzının dilde birçok veche sahip olduğu; temas, yerleşme, mekan tutma ve bitişme gibi cismanî manaların Allah hakkında muhal kabul edilerek lafzın tenzihe uygun anlamlara hamledilmesi gerektiği vurgulanır.Masalik Fi Sharh Muwatta Kaynakta, istivânın dilde itidal, tamamlama, yönelme ve istilâ gibi manalara geldiği, cisimlere has mekan ve oturma gibi vasıfların ise ilahi zât hakkında hem aklen hem de naklen imkânsız sayıldığı ifade edilir.Def'u şübehi men şebbehe ve temerrede
Kaynakta, istivânın istilâ ile tevil edilmesinin Arş'ın tahsis hikmetini ortadan kaldıracağı gerekçesiyle yerleşme ve oturma gibi nitelemeler dışlanarak zâta mahsus sem'î bir sıfat olarak ispat edilmesi gerektiği savunulur.Sharh Muqaddimat Kaynakta, istivânın dilde malum olup keyfiyetinin bilinemeyeceği, nassa inanmanın , keyfiyetini soruşturmanın ise bidat olduğu kaydedilir.el-Menhûl min ta'lîkāti'l-usûl
Mâtürîdîlere göre
İstivâdan oturma ve yerleşme anlamı çıkarılmasının geçersiz olduğu, kelimenin kasıt, ulüvv veya istilâ gibi çeşitli mecaz ve anlamlara muhtemel bulunduğu belirtilmiştir.Te'vîlâtü'l-Kur'ân Arş'ın mülk ve yücelik, istivânın ise istilâ, tamamlama veya yücelik anlamlarına gelebildiği, Allah'ın her türlü benzerlikten münezzeh olduğu açıklanmıştır.Kitâbü't-Tevhîd İstivânın Arap dilinde istilâ ve hükümranlık manasına hamledilmesinin, Allah'ın azametini ve Arş üzerindeki mutlak hâkimiyetini ifade bakımından tercih edildiği bildirilmiştir.Sharh Wasiyyat Abi Hanifa
Zâhirinden teşbih vehmedilen sıfat nasslarında selefin ifadeyi geldiği gibi geçirme yolunu benimsediği, usulcülerin ise muhkem nasslara uygun tevillere yönelebildiği aktarılmıştır.Mizan Usul İstivâ ayetinde selef mesleğinin manayı tasdik edip hakikatini Allah'a tefviz etmek olduğu, mesleğinde ise lafzın tamamlanma veya istilâ ile tevil edildiği belirtilmiştir.Sharh Wasiyyat Abi Hanifa Allah Teâlâ'nın mekân ve cihetten ezelden beri münezzeh olduğu, Arş üzerinde bir temekkünün kabul edilemeyeceği ve istivânın istilâ manasına gelebileceği ifade edilmiştir.Bidaya Min Kifaya
Kaynakta, Allah'ın Arş yaratılmadan önce de var olduğu hatırlatılarak O'na intikal ve yerleşme nispet etmenin yaratılmışlık alameti ve sınır tayini sayılacağı, dolayısıyla istivânın herhangi bir ihtiyaç veya mekânsal istikrar olmaksızın anlaşılması gerektiği belirtilir.Bahr Kalam
İlgili nasslarda geçen semaya istivâ ifadesinin, önceki yaratılışı tamamlayıp sonrakini irade doğrultusunda var etmeyi anlatan mecazi bir kullanım olduğu ve beşerî fiillerdeki gibi zamansal bir ardışıklık taşımadığı aktarılır.Taysir Fi Tafsir
Metinde, istivâ âyeti ve benzeri delillere dayanılarak ilâhî zâtın Arş'a temas ettiği, hareket ve intikale konu olduğu veya belirli bir cihet ve mekânda yer tuttuğu yönünde ileri sürülen görüşlere yer verilir.Isharat Maram
Eserîlere göre
Kaynakta Mâlik b. Enes'in, istivânın malum olduğunu söylediği nakledilmektedir.Majmuʿ Fatawa İstivânın sem'î ve fiilî sıfatlardan kabul edildiği ve ilim ehlinin çoğunluğunun Allah'ın Arş'ın üzerinde olduğunu ispat etme yönünde bulunduğu ileri sürülmüştür.Der'ü teâruzi'l-akl ve'n-nakl Kur'an'daki terkiplerde istivâ lafzının "alâ" ile geçişli kılındığında dilde yalnızca yükselme ve yücelme manasına geldiği savunulmuştur.es-Savâiku'l-mürsele ale'l-Cehmiyye ve'l-Muattıla
İstivâ konusunda teşbih ve tecsime sapanlar ile istivâyı tamamen inkâr eden anlayışların reddedilerek, Allah'ın şanına layık bir şekilde keyfiyetsiz ispat edilmesi gerektiği savunulmuştur.Tisʿiniyya Sıfatları ispat edenler arasında istivânın zâtî bir tasarruf ve fiil mi yoksa sadece zât ile Arş arasındaki bir izâfet ve nispet mi olduğu hususunda iki farklı eğilimin bulunduğu aktarılmıştır.el-İstikāme İstivâ kelimesinin istilâ ve galebe çalma ile tevil edilmesinin Arap dil kuralları ve ilk dönem anlayışıyla bağdaşmadığı ileri sürülmüştür.Sawaʿiq Mursala
Rivayetlerde istivânın anlam bakımından bilindiği veya olmadığı, keyfiyetinin ise akılla kavranamayacağı ve buna inanmanın zorunlu olduğu ifade edilmektedir.Levâ'ihu'l-envârMecmûu'l-fetâvâMecmûatü'r-resâil ve'l-mesâilLevâ'ihu'l-envâr
, Allah'ın arşına istivâsını mecaz olarak değil hakikat üzere kabul ettiği nakledilmektedir.Mecmûu'l-fetâvâMajmuʿ Fatawa
İstivânın bizzat zâtın arş üzerindeki istivâsı olduğu yönündeki görüşlerin de kaynaklarda yer aldığı ifade edilmektedir.İctimâu'l-cüyûşi'l-İslâmiyye
İstivânın naklî delillerle sabit ve mâruf bir vasıf olduğu, keyfiyetinin ise mahiyete bağlı bulunması sebebiyle beşer idrakine kapalı kaldığı kaydedilmektedir.Levâmi'u'l-envâr
Kaynaklarda istivâ kavramına yücelme, yönelme veya istilâ gibi farklı anlamlar yüklendiği gibi, ifadenin tevil edilmeksizin keyfiyetsiz bir sıfat olarak benimsendiği yaklaşımlar da aktarılmaktadır.el-Ulüvv li'l-Aliyyi'l-Gaffâr
Sıfatın nasıllığının bilinemeyeceğine dair nitelemelerin, istivânın gerçekliğini dışlamak anlamına gelmeyip yalnızca yaratılmışların bu keyfiyeti bilmekten aciz olduğunu gösterdiği açıklanmaktadır.Bayan Talbis Jahmiyyael-Akīdetü'l-Hamaviyyetü'l-kübrâ
وأما الاستواء فهو من الصفات السمعية عند من يجعله من الصفات الفعلية بلا نزاع فإن ذلك لم يعلم إلا بالسمع وهذا الذي ذكره ابن كلاب وغيره من أن المنازع من المسلمين في أن الله فوق العرش كانوا قليلين جدا يبين خطأ من قال: إن النزاع إنما هو مع الكرامية والحنبلية بل جماهير الخلق من جميع الطوائف على الإثبات: جمهور أئمة الفقهاء من: الحنفية والمالكية والشافعية والحنبلية والداوودية وجمهور أهل التصوف والزهد والعبادة وجمهور أهل التفسير وجمهور أهل الحديث وجمهور أهل الكلام من الكرامية والكلابية والأشعرية والهشامية وجمهور المرجئة وجمهور قدماء الشيعة
وإنما الخلاف في ذلك معروف عن جهم وأتباعه والمعتزلة ومن وافقهم من الخوارج ومتأخري الشيعة وتأخري الأشعرية وللمعتزلة والفلاسفة فيها قولانوقولك الاستواء له عدة معان تلبيس آخر فإن الاستواء المعدى بأداة على ليس له إلا معنى واحد وأما الاستواء المطلق فله عدة معان فإن العرب تقول استوى كذا إذا انتهى وكمل ومنه قوله تعالى { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى } وتقول استوى وكذا إذا ساواه نحو قولهم استوى الماء والخشبة واستوى الليل والنهار وتقول استوى إلى كذا إذا قصد إليه علوا وارتفاعا نحو استوى إلى السطح والجبل واستوى على كذا أي إذا ارتفع عليه وعلا عليه لا تعرف العرب غير هذا فالاستواء في هذا التركيب نص لا يحتمل غير معناه كما هو نص في قوله { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى } لا يحتمل غير معناه ونص في قولهم استوى الليل والنهار في معناه لا يحتمل غيره فدعوا التلبيس فإنه لا يجدي عليكم إلا مقتا عند الله وعند الذين آمنوا.Bu sürüm deneme aşamasındadır. Mezhepler arasında görüş ayrılığı olan konularda cevap bir görüşü öne çıkarabilir veya görüşleri âlim adıyla göstermeyebilir. Karar vermeden önce kaynaklara ve ehline danışın.